Home

Je bent een liefhebber van Tarantino-films. Als je dat niet zou zijn, had je ook niet geklikt op een link naar een betweterig artikel over Inglourious Basterds. En als echte Tarantino-liefhebber heb je Django Unchained natuurlijk allang gezien. Misschien heb je ’em hebt gedownload of op DVD gecheckt maar waarschijnlijk ben je naar de bioscoop gegaan. En waarschijnlijk hoopte je, net zoals ik en al die andere honderdduizenden bioscoopgangers, dat Django net zo goed zou worden als Pulp Fiction of Reservoir Dogs.

Dan zit het er dik in dat je jezelf namens Tarantino een beetje hebt verontschuldigd tegenover de mensen die je naar Django had meegesleept. Of tegenover jezelf, als je het soort rare freak bent die midden op de dag op z’n eentje naar Tarantinofilms gaat. Net nadat je de zaal uitliep heb je waarschijnlijk iets gezegd in de trant van:

“Jaaa man vette film. Okay, niet zo goed als Pulp Fiction of Reservoir Dogs natuurlijk maar zeker gruwelijk.”

Want dat is wat je doet met de nieuwe Tarantino. Je vergelijkt ‘ em altijd met die twee, die geweldige, onnavolgbaar goede films die helemaal niet gemaakt hadden kunnen worden, mogen worden als de filmwereld niet zo verschrikkelijk random was geweest. Maar helaas: Jackie Brown, Kill Bill, Death Proof, Inglourious Basterds, vette films natuurlijk, maar niet zo goed als…

Dia1

…en dit is waar ik je even moet corrigeren. Want kijk, Jackie Brown, Kill Bill, Death Proof, mmmokay, sure, wat jij wil. Maar Inglourious Basterds hoort niet in dit rijtje thuis. Inglourious Basterds is minstens even goed en misschien zelfs wel beter dan Pulp Fiction en Reservoir Dogs. Het is een absoluut meesterwerk.

In dit stukje ga ik je uitleggen waarom. En daarbij doe ik je een belofte. Ik beloof dat je na het lezen van dit stukje niet alleen op een andere, nieuwe manier naar Inglourious Basterds zult kijken, maar dat je ook andere films, comics en godbetert zelfs romans anders zult ervaren.

Geloof me, het wordt de moeite waard.

Okay. Die belofte vond ik nodig omdat ik nu de eerste twee zinnen uit Hemingway’s ‘A farewell to arms’ in hun geheel ga opschrijven:

“In the late summer of that year we lived in a house in a village that looked across the river and the plain to the mountains. In the bed of the river there were pebbles and boulders, dry and white in the sun, and the water was clear and swiftly moving through the channels.”

Aaaahh! Waarom?! Omdat ik iets wil uitleggen. Kijk eens goed naar die tekst en let daarbij op woorden als “the plain”, “the mountains” en vooral “that year”. En vergeet niet dat dit de eerste twee zinnen zijn. Dus waar de f*ck verwijst Hemingway dan naar? Welke river, plain, mountains? “That year”? What year?

Hemingway zegt het er niet bij en dat doet ‘ie natuurlijk expres. Want stel je eens voor, een mooie lome zomeravond. Een avond waarop je met een goede vriend in de tuin hangt. Biertjes erbij, voeten omhoog, zon op weg naar beneden. Een uitstekend moment om herinneringen op te halen. Wordt dat een gesprek met jaartallen? Gebeurde iets in 1999 of zeg je gewoon “toen”? Gebeurde iets in “de Tweede Voetboogsteeg in Amsterdam-centrum” of gewoon “daar”? Als twee vrienden praten wordt veel informatie weggelaten want tussen twee vrienden is die informatie al bekend. Hemingway laat in zijn tekst net zoveel weg. Het is “that year” en klaar.

Wie Hemingway leest, waant zich zijn oude vriend. Hemingway doet daarmee iets waar alleen goede verhalenvertellers in slagen. Hij krijgt zijn publiek zo ver dat het de rol aanneemt die hij voor hen gekozen heeft. Hij transformeert zijn publiek.

En wat heeft dit in godsnaam te maken met achterlijk bloederige oorlogssprookjes? Meer dan je denkt. Ik ga nu drie dingen doen. Eerst ga ik je laten zien hoe Tarantino, net als Hemingway, zijn publiek transformeert. Daarna ga ik je laten zien hoe deze transformatie aansluit bij het thema van de film en ten slotte zal ik m’n belofte van zojuist inlossen.

Dia6

Je hebt Inglourious Basterds gezien en herinnert je vast Luitenant Aldo Raine’s (Brad Pitt) Ahrivvadurrrchi nog wel. Hij zegt het op ongeveer driekwart van de film, wanneer de Basterds samen met de voltallige Nazi-top te gast zijn op de première van de Nazi-propagandafilm Pride of the Nation.

– Weet je het weer? Mooi.

Skip nu een minuutje of tien vooruit. We zijn in de bioscoopzaal en kijken met de Nazi-top mee naar de première. Op het scherm zien we een hoe een Duitse soldaat zich heeft verschanst in een toren en vanuit die positie de ene na de andere Rus het leven uitschiet. Dit tot gierend vermaak van de Nazi’s, die bij het zien van dit geweld lachen en brullen van plezier. De schoften. Zelfs als Nederlandse toeschouwer kun je weinig anders dan walgen.

Maar skip nou nog eens een eindje vooruit. De Basterds zijn er in geslaagd de bioscoopzaal binnen te dringen. Vanaf het blakon openen ze het vuur op het ongewapende publiek dat in paniek probeert weg te vluchten. Tevergeefs, want iedereen gaat er aan: de Nazi-kopstukken, Hitler incluis, de hulpjes, de vrouwen, de maîtresses, gewone soldaten en anonieme toeschouwers, het maakt geen ene moer uit: iedereen wordt even genadeloos naar de t*fus geschoten. De walging van eerder maakt nu plaats voor enthousiasme want die t*ringnazi’s krijgen wat ze verdienen. Lekker voor ze.

Maar ho effe. Nog geen tien minuten eerder zat je met afschuw te kijken naar een bioscoopzaal vol van geweld genietende nazi’s. En nu zit jij zelf in je eigen bioscoopzaal met volle teugen te genieten van bijna exact hetzelfde geweld! Moet ik het nog verder uitleggen of is het wel duidelijk? Net als Hemingway transformeert Tarantino zijn publiek. Alleen verandert hij ons niet in oude vrienden, maar in nazi’s.

En waarom doet Tarantino dit? In een woord: thema.

Vrijwel direct nadat de verschrikkingen van de Holocaust duidelijk werden, zijn schrijvers, filmmakers, kunstenaars en natuurlijk historici op zoek gegaan naar een verklaring voor de wreedheden. Ze wilden weten hoe dit had kunnen gebeuren, maar vonden niet echt een eenduidig antwoord. Volgens sommigen waren de nazi’s gewoon monsters in mensengedaante, die hun kans grepen toen die zich aandiende. Volgens anderen waren de nazi’s normale mensen die verstrikt raakten in de omstandigheden en een a-morele politieke filosofie, daardoor geen onderscheid meer konden maken tussen goed en kwaad en ten slotte alleen nog maar hun plicht als houvast hadden.

Dia2

Tarantino is -uiteraard- op de hoogte van deze thematiek en de bijbehorende ‘duidingen’. Maar hij is duidelijk niet van plan om zich bij het ene of het andere kamp aan te sluiten. Hell, hij is niet eens van plan om een eigen antwoord te formuleren. Nee, hij werkt gewoon tien jaar aan een script dat het helemaal anders doet. Het resultaat is een film die zijn publiek niet een antwoord geeft, maar die van zijn publiek een antwoord krijgt.

De film begint met witte titels op zwart: Once upon a time in Nazi-occupied France. Het is dus een sprookje, niet gebonden aan historische feiten. Dit geeft Tarantino de ruimte geeft om de geschiedenis ingrijpend te veranderen; wat hij ook doet. In Inglourious Basterds zijn joden ineens geen slachtoffers maar daders (of eigenlijk: oorlogsmisdadigers). Duitsers zijn nu niet alleen slachtoffers, maar vaak ook nog eens min of meer onschuldige slachtoffers. Zoals de integere officier die door Basterds wordt doodgeknuppeld, de arme Duitse soldaat die bij het vieren van de geboorte van zijn zoontje wordt neergeknald en zelfs Private Zoller die de hele film lang eigenlijk gewoon een fatsoenlijke vent blijft, totdat ook hij een kogel kopt.

Tarantino draait de rollen dus om, maar niet compleet want zo makkelijk wil hij het ons nou ook weer niet maken. Hij wil namelijk dat we zelf besluiten wie de good guys en de bad guys zijn. Dat maakt hij ons op weergaloze wijze duidelijk met de scene in café Louisiane, de scene van het spelletje wie-is-het. We kijken daarin naar een als Duitse officier vermomde Britse spion, een officier van de Gestapo, een Duitse overloper en een Duitse actrice die stiekem informant is voor de geallieerden. Vier karakters met meerdere identiteiten, die voor elkaar een volgende identiteit verzinnen, deze op een kaartje schrijven en vervolgens op hun voorhoofd plakken.

We hebben dan al gezien dat Lt. Aldo Raine op die plek zijn hakenkruisen kerft en die symmetrie is geen toeval. Hiermee wijst Tarantino ons erop dat wij doorgaans hetzelfde te doen als de El-Tee: zodra we iemand zien in een Duits uniform plakken we er meteen het label ‘bad guy’ op. Maar achter dat label zit een individu, en individuen zijn ingewikkelder dan dat. Ze zijn zoals die vier spelers van dat spelletje wie-is-het: ze hebben meerdere identiteiten. Ze zijn bijvoorbeeld soldaat, vader, vriend, filmliefhebber en Winnetou, allemaal tegelijk. Tuurlijk, ze kunnen kwaadaardig zijn. Maar dat hoeft niet.

Net zoals Duitsers automatisch de bad guys zijn, zijn Amerikanen de good guys. Maar ook hiermee komen we deze keer niet weg. Lieutenant Aldo Raine is een halve Apache, en daarmee herinnert Tarantino ons fijntjes aan Amerika’s eigen genocide, honderd jaar eerder.  Een pijnlijke puntje, toch wel, dat Tarantino bijna letterlijk onderstreept met het enorme litteken op Raine’s dus ooit doorgesneden keel.

Raine’s afkomst en litteken zijn niet de enige verwijzingen naar Amerika’s vrij discutabele geschiedenis. In het eerste spelletje wie-is-het is de geraden identiteit die van Winnetou, wat de speler pas raadt na een lange discussie over de daadwerkelijke nationaliteit van de indiaan. Vrij beladen, dat. In het tweede spelletje is het juiste antwoord King Kong, maar die wordt eerst nog wel even verward met The Story of the Negroe in America. Kortom, Amerikanen altijd de good guys? Try again.

Dia3

Oppervlakkige labels als Duitser of Jood, Fransman of Rus, Brit of Amerikaan bieden dus weinig houvast. Maar ook aan de constructie van de film kun je niet per se opmaken wie we als de good guys moeten beschouwen. Niet omdat die constructie onduidelijk is, want de Basterds zijn zonder twijfel de helden van zijn film, maar omdat Tarantino er meerdere keren op wijst dat je film an sich niet kunt vertrouwen. Film is propaganda. Er is, zo leren we in de scene met Churchill, maar weinig verschil tussen Goebbels en David O’ Selznik en weinig verschil Inglourious Basterds en Pride of the Nation. En dus is het gevaarlijk om je zomaar te identificeren met de Basterds, puur en alleen omdat ze de protagonisten van de film zijn.

In Inglourious Basterds geeft Tarantino ons keer op keer de kans om zelf na te denken. Hij nodigt ons keer op keer uit om zelf te beslissen wie er goed is, wie fout en hij wijst ons expliciet op de valse realiteit van film. Hij geeft zijn publiek zo uitgebreid de kans om te ontkomen aan de nare transformatie die hij in petto heeft. Ergens moet hij toch bijna hopen dat het hem niet zal lukken om ons in nazi’s te veranderen. Maar dat is dan ijdele hoop. Want bij mij in de bioscoopzaal zat het publiek gewoon vrolijk te lachen toen de Bear Jew in actie kwam, te genieten toen Raine de hakenkruizen kerfde en te juichen toen de nazi’s werden neergemaaid.

Zo levert uiteindelijk het publiek het antwoord dat Tarantino zoekt. Er is geen fundamenteel verschil tussen de nazi’s en ons. Als ons vijandbeeld stevig genoeg is, zullen ook wij onze kritische vermogens verliezen en verschrikkelijk geweld accepteren. De potentie tot wreedheid schuilt in ons allemaal. De nazi’s zagen hun vijand in de joden. Wij zien onze vijand in anderen, in de nazi’s uit zijn film, of in de moslimextremisten uit het nieuws. Maar dat wij een andere vijand kiezen doet er niet toe als we vervolgens hetzelfde handelen.

Dia4

We zijn allemaal gelijk en dus zijn we allemaal motherf*ckers. In potentie, ten minste. En dat is fijn om te weten. Maar hoe helpt dit alles nou om ‘films, comics en godbetert romans’ anders te ervaren?

Elke schrijver, of hij nou een film schrijft, een comic of gewoon ouderwets een boek, moet tijdens het schrijven een rol voor zijn publiek verzinnen. Hij moet iemand voor zich zien. De keuzes die hij vervolgens maakt zijn daar een afgeleide van. Hemingway zag een oude vriend voor zich, en schreef zijn boeken voor hem. Tarantino zag een zaal vol potentiële oorlogsmisdadigers voor zich, en maakte een film voor hen. Door je te beseffen welke rol de auteur voor je koos, krijg je inzicht in wat hij je wil vertellen.

En daarmee zou ik kunnen afsluiten, alleen is het verhaal nog niet compleet. Er zit namelijk toch een verschil tussen wat Hemingway doet en wat Tarantino doet. Hemingway verandert je in een oude vriend  maar doet daar thematisch weinig mee. Het bepaalt zijn stijl, maar sluit niet aan bij zijn verhaal. Tarantino, zich volledig bewust van zijn vermogens om het publiek te transformeren, gebruikt dit om thematisch zijn punt te maken. Hij levert zo een wezenlijke bijdrage aan ons begrip van de Tweede Wereldoorlog, een begrip dat we hard nodig hebben om te voorkomen dat iets dergelijks opnieuw gebeurt. En daarom is Inglourious Basterds een veel betere film dan je ooit had gedacht.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s