Home

14 november 2012. In verschillende Europese lidstaten leggen miljoenen mensen het werk neer. Ze gaan de straat op om te protesteren tegen de “verwoestende” bezuinigingen die hen door de EU worden opgelegd om de Europese schuldencrisis te bezweren. In Italië, Spanje, Griekenland maar ook in Frankrijk en België stromen de pleinen vol, gaat het bus-, trein- en vliegverkeer plat en vinden her en der schermutselingen plaats tussen politie en betogers. 

In Nederland, waar toch ook echt een bezuiniging van 25 miljard een eerdere bezuiniging van 18 miljard opvolgt, beperkt de overlast zich tot de uitval van enkele internationale treinen en een tiental vluchten van Iberia.

Waarom gaat een Griek, Spanjaard, Fransman of zelfs een Belg wel de straat op en blijft een Nederlander thuis? Simpel. Wij geloven in de goede afloop. Nederlanders krijgen al sinds de jaren tachtig de ene na de andere bezuinigingsronde om de oren en ons wordt al even lang voorgehouden dat de maatregelen noodzakelijk zijn om er weer bovenop te komen. Vooral de kabinetten Balkenende blonken uit in de kruidenierstaal (en logica) waarmee bezuinigingen en lastenverzwaringen steevast aan de kiezer worden verkocht. We leven boven onze stand, moeten de broekriem aanhalen zodat we na het zuur het zoet weer mogen proeven.

Dia1

Aan het Nederlandse bezuinigingsverhaal is onlosmakelijk een belofte verbonden. Er wordt altijd nu bezuinigd zodat het ons later weer beter zal gaan. En dan, zo wordt er geïmpliceerd, kunnen de bezuinigingen of lastenverzwaringen misschien zelfs wel weer worden teruggedraaid. Als echte Calvinisten geloven we natuurlijk maar al te graag in deze verlossingsmythe. Maar de verlossing blijft wel erg lang uit. Loonmatiging is nu al dertig jaar ‘noodzakelijk om internationaal te concurreren’, de belastingdruk blijft al jaren onverminderd hoog en dat kwartje van Kok kwam ook niet meer terug. Intussen verarmt Nederland in hoog tempo en nu er opnieuw een kabinet aantreedt dat zijn heil zoekt in bezuinigen, moesten we maar eens nagaan of het verhaal wel klopt.

Hoe is de huidige financiële crisis ook alweer ontstaan? Die ontstond nadat de wereldwijde financiële sector er op had gewed dat de huizenprijzen in met name de Verenigde Staten tot het einde der tijden zouden blijven stijgen. Toen resultaten uit het verleden geen garantie voor de toekomst bleken, barstte de bubbel en kwamen grote hypotheekverstrekkers, hun banken, hun verzekeraars, de vastgoedsector en investeerders in acute geldproblemen. Het ondenkbare gebeurde: na jaren van voorspoed gingen er ineens grote internationale banken en verzekeraars failliet en de financiële sector raakte verlamd van angst.

Als banken failliet gaan hebben we allemaal een probleem. Want het geld dat ze verliezen is niet van hen maar van ons. Om te voorkomen dat tegoeden en rekeningsaldi via faillissementsconstructies zouden verdwijnen, besloten veel landen hun financiële sector te ondersteunen. Ze hadden overigens niet zo heel veel keus. De Nederlandse overheid bijvoorbeeld garandeert ieder tegoed bij een bank met een Nederlandse bankvergunning tot een hoogte van 100.000 euro. Bij een faillissement van een bank is de overheid daarom hoe dan ook de klos en dan is het beter om de schade vooraf te bepreken dan om deze achteraf op te ruimen.

Dia2

Overal in de EU (en daarbuiten) sprongen overheden in de bres voor hun financiële instellingen. Ze deden dat op drie manieren. Met kapitaalinjecties, met garanties en met het nationaliseren van wankele banken. Iedere constructie diende hetzelfde doel: een einde maken aan de onrust rondom de solvabiliteit van de banken door het risico van de banken over te nemen. Het failliet van een Westerse overheid was immers nog ondenkbaarder dan het failliet van een grote bank.

Het geld om de sector uit de problemen te helpen, hadden overheden natuurlijk niet ergens in een ouwe sok zitten. Voor een deel betrokken ze dit geld via leningen in de vorm van staatsobligaties, waardoor toch al hoge staatsschulden verder opliepen. Voor garanties was niet acuut geld nodig maar de verhoogde blootstelling aan risico had vrijwel dezelfde negatieve invloed op het vermogen van een overheid om te lenen. Het is belangrijk te onthouden dat ook overheden over hun schulden rente betalen. Even belangrijk is de realisatie dat deze betalingen druk uitoefenen op de jaarlijkse overheidsbegrotingen. Een hogere staatsschuld leidt tot een groter begrotingstekort want er gaat meer geld op aan het betalen van de rente. Ook garanties kunnen leiden tot een stijging van het begrotingstekort, omdat de grotere blootstelling aan risico kan leiden tot een stijging van het rentepercentage.

Het rentepercentage dat een land over zijn leningen betaalt is een uitdrukking van het vertrouwen dat de financiële markt heeft in het vermogen van dit land zijn schulden te betalen. Griekenland, dat net als veel andere landen in 2008 zijn financiële sector uit de brand moest helpen, verloor dit vertrouwen toen openbaar werd dat er jarenlang met de boeken was gerommeld. De Griekse kredietwaardigheid werd prompt naar beneden bijgesteld en de rente die Griekenland over haar leningen betaalde ging vervolgens behoorlijk omhoog. Dit zorgde ervoor dat Griekenland een groter begrotingstekort kreeg en dus nog dieper in de problemen kwam. Wat het vertrouwen weer verder schaadde, wat opnieuw tot hogere rentelasten leidde, wat weer verdere betalingsproblemen veroorzaakte… wat weer ten koste ging van de kredietwaardigheid, wat weer leidde tot een volgende rentestijging, enzovoorts: een spiral of debt. Toen de andere Eurolanden vervolgens lieten zien niet direct bereid te zijn om voor een mede-lidstaat in de bres te springen, was het plotseling niet langer ondenkbaar dat een Westerse overheid, nota bene lid van de Euro-zone, failliet zou kunnen gaan.

Dia3

Met Griekenland komen de andere Eurolanden uiteindelijk alsnog in de problemen Want hun financiële instellingen hebben in Griekenland grote bedragen uitstaan. Bij een Grieks faillissement raken deze dat geld kwijt. Veel instellingen zijn nog te verzwakt door de vorige crisis om die klap op te vangen. Dat zou betekenen dat deze financiële instellingen opnieuw gered moeten worden en overheden zich dus nog dieper in de staatsschuld moeten steken. Maar ook dat is haast onmogelijk omdat de staatsschulden en financiële exposure van de overheden tijdens de vorige redding al torenhoog zijn opgelopen. Bovendien nemen de financiële markten naar aanleiding van het Griekse drama hoge staatsschulden en begrotingstekorten ineens een stuk serieuzer dan voorheen, wat de ruimte voor de Eurolanden nog verder verkleint.

Een faillissement van de banken & co is ook geen alternatief, alhoewel deze beleggers dit volgens de pure marktlogica wel zouden verdienen. Als banken failliet gaan komt het garantiestelsel in actie en zullen de overheden zich alsnog in de schulden moeten steken om aan de garanties te voldoen. Maar nu wel met de bijkomende paniek en chaos die omvallende banken nou eenmaal schijnen te veroorzaken.

Er is maar een oplossing. Griekenland moet hoe dan ook zijn leningen terugbetalen. Het kan niet failliet gaan, niet omwille van die arme Grieken maar omwille van de andere Eurolanden. Daarom worden de Grieken door de trojka gedwongen om rigoureus te bezuinigen, ook al is het medicijn vrijwel zeker erger dan de kwaal. Griekenland slikt het niet voor eigen bestwil maar krijgt het door de strot geduwd ten bate van van de stabiliteit van de andere Eurolanden. Die de mazzel hebben dat de Griekse regering kennelijk vergeten is dat een faillissement niet bestaat ter bescherming van schuldeisers maar van schulddragers.

Dia4

De Griekse crisis laat ons duidelijk zien hoe ver de nationale overheden van de Eurozone bereid zijn te gaan om de belangen van hun eigen financiële sector te beschermen. Namelijk tot het willens-en-wetens kaalplukken van een mede-lidstaat. En het laat ook zien van welke sprookjes ze zich bedienen om deze wandaad aan de Europese kiezers te verkopen. Als een hervorming, een “vervelende maar tijdelijke maatregel” met licht aan het einde van de tunnel.

Dat klinkt angstaanjagend bekend.

Voor vrijwel alle Noord-Europese landen is een prettig gevolg van de schuldencrisis dat ze tegen hele lage rente geld kunnen lenen. (Overigens is dit ook de reden dat uw pensioen haast niets meer zal opleveren maar dat terzijde) Alleen is er iets vreemds aan de hand. De Nederlandse overheid maakt namelijk geen gebruik van dit gratis geld om feitelijk kosteloos een kwakkelende economie te stimuleren. In plaats daarvan kiest ze voor keiharde bezuinigingen.

De reden daarvoor is in één getal te vangen: 3%.

Om de stabiliteit van de euro te garanderen hebben de Eurolanden in het verdrag van Maastricht afgesproken dat ze hun begrotingstekorten niet verder laten oplopen dan drie procent. Zowel Frankrijk als Duitsland zijn wel eens over deze drie-procent-grens heen gegaan maar dat maakte toen niet heel veel uit omdat men verder geen reden had om aan de stabiliteit van de munt te twijfelen. Nu, met de Griekse crisis in volle gang en met bijna-crises in Italië, Spanje, Portugal en Ierland (de PIGS) is er wel degelijk reden tot twijfel. Daarom moet ieder Euroland zich nu strikt aan die drie procent te houden. Zodat men tegen de financiële markten kan zeggen: “Kijk eens hoe braaf wij zijn!”

Dia5

Hadden de ministers indertijd in Maastricht besloten dat 4 procent ook wel prima zou zijn, dan had dit probleem waarschijnlijk niet eens bestaan. Die drie procent is namelijk een politiek compromis zonder verdere basis in een goede economische theorie, laat staan in een bewijsbare werkelijkheid. Helaas. If men define their fancies as real, they will be real in their effects. Wanneer een Euro-land er niet in slaagt om zijn begrotingstekort onder de op zichzelf arbitraire drie procent te houden dan zal dit het wantrouwen wekken van de internationale credit raters die het oordeel vellen over ook de Nederlandse triple-A kredietwaardigheid. Als Nederland deze status kwijtraakt, stijgt de rente en loopt het begrotingstekort meteen op. Waardoor het tekort nog verder boven de drie procent zal uitkomen. Wat zonder twijfel weer gevolgen heeft voor de kredietwaardigheid van Nederland. Wat opnieuw weer gevolgen heeft voor de rente, waardoor het begrotingstekort nog verder zal oplopen enzovoorts, inderdaad, de Griekse spiral of debt maar dan in Nederland. Dus bezuinigt de Nederlandse overheid liever dan dat ze kosteloos investeert in zulke decadente trivialiteiten als bijvoorbeeld onderwijs, innovatie of hernieuwbare energie.

Het huidige Nederlandse politiek-economisch beleid is dan ook helemaal niet gericht op herstel. Het is erop gericht om onder die drie procent blijven. En de enige manier om dat op korte termijn te realiseren is door te bezuinigen en door lasten te verzwaren, precies wat het huidige regeerakkoord doet. Zoals gebruikelijk wordt ons ook nu weer verteld dat de maatregelen voor ons eigen bestwil zijn. Maar dat zijn ze niet. Ons vastgoed verliest waarde, onze pensioenfondsen verliezen hun dekkingsgraden, onze lonen worden bevroren, onze jeugd blijft werkeloos, onze ouderen moeten langer werken, onze studenten moeten zich in de schulden steken en onze lasten gaan omhoog omdat Europese overheden geld nodig hebben dat gebruikt wordt, of liever gezegd al gebruikt is om de rekening van de kredietcrisis te betalen.

Wat ons brengt op een volgend wonderlijk fenomeen. Wie een rekening betaalt, betaalt deze doorgaans aan iemand. Daar waar geld wordt uitgegeven wordt geld verdiend. Dit roept de vraag op wat er is gebeurd met de enorme bedragen die voorafgaand aan de crisis door banken, investeerders en de vastgoedsector zijn binnegeharkt? En wat er is gebeurd met alle bijbehorende belastinginkomsten?

Dia6

Neem nu, pre-crisis, een bank in de VS. Die heeft via een CDO drie ton geleend aan een hypotheeknemer. Die kocht daarvan een huis dat hij niet kon betalen. De hypotheeknemer stopt op een gegeven moment met betalen, loopt weg en nu de huizenprijzen zijn gedaald en de bank ook de CDO niet meer kwijt kan, is de bank een belangrijk deel van die drie ton kwijt. Maar nu. Ergens heeft iemand ook drie ton voor dat huis gekregen. Een projectontwikkelaar, een vorige eigenaar of een andere bank. Die drie ton is dus niet weg maar zou nog ergens in de economie moeten circuleren. Alleen: waar dan?  Waar zijn al die miljarden die pre-crisis van hand wisselden dan naartoe? De crisis is ten diepste het gevolg van banken die hun geld niet terugkregen. Maar het geld dat ze uitleenden, dat is gewoon toch nog ergens?

Het spraakmakende rapport van James Henri in opdracht van The Tax Justice Network geeft ons een idee waar het is gebleven. Volgens deze als zeer betrouwbaar te boek staande onderzoeker is er in de afgelopen jaren een kleine 20 triljard , niet miljard maar triljard dollar weggesluisd via belastingparadijzen als Zwitserland en de Kaaiman Eilanden. Een bedrag vele malen groter dan alle begrotingstekorten van heel de EU bij elkaar werd onttrokken aan belastingheffing en daarmee dus aan dezelfde overheidsbegrotingen die intussen wel mochten opdraaien voor de gevolgen van de crisis.

En nu volgt iets dat wel erg moeilijk te verteren moet zijn voor de werkende Nederlander die net een beetje boven modaal mag verdienen en daarom gevraagd wordt meer dan de helft in te leveren, want crisis. Nederland speelde en speelt nog steeds een sleutelrol in het internationale kapitaalverkeer dat deze belastingontduiking-XXL mogelijk maakt. Het is moeilijk voor te stellen, maar in het buitenland staan we te boek als een belastingparadijs. Ook het huidige kabinet heeft laten zien niet bereid te zijn om aan deze ontwrichtende praktijk een eind te maken. Als we kijken naar de financiële sector, uiteindelijk toch de aanstichter van alle problemen zien we hetzelfde gebrek aan maatregelen. De veelbesproken en zeer gewenste hervormingen van de sector blijven grotendeels uit en het is steeds toenemende mate weer business as usual. Toch blijken onze politici niet helemaal gespeend van hervormingsdrang. Zonder dat de Europese burger er over geïnformeerd wordt (laat staan naar gevraagd) gaat de hele Europese unie grondig op de schop en worden er supra-nationale instituten geschapen met onbegrijpelijke en verstrekkende bevoegdheden. Tegelijk moeten democratische natiestaten een belangrijk deel van hun soevereiniteit inleveren aan een ondemocratische Europese regering-of-sorts. En waarom? Om een nog altijd niet-hervormd financieel systeem tevreden te houden. Want dat eist vertrouwen, kordate ingrepen en een machtsconcentratie in Brussel.

Dia7

Terug naar Nederland en de maatregelen van het nieuwe kabinet. Wie werkt levert de helft van zijn inkomen in. Dat is al decennia zo maar in het verleden kregen we daar ten minste nog wat voor terug. We werden zogezegd verzorgd van de wieg tot het graf. Dat is nu wel anders. Neem de WW. Het laatste kabinet brengt de periode dat een werknemer recht heeft op bijvoorbeeld WW, u weet wel, die verplichte werknemersverzekering tegen werkloosheid waar u gewoon premie voor betaalt, verder terug van 38 maanden naar 12 maanden. Een daling van de dekkingsduur met bijna 70%. Dit past in een trend van minder-voor-dezelfde-prijs, of liefst zelfs voor wat meer. De overheid levert de burger steeds minder, brabbelt wat over eigen verantwoordelijkheid en intussen weigert de belastingdruk te dalen. Wel lijkt het erop dat we uitbezuinigd raken. In de nieuwste ronde vallen de klappen namelijk op zeer gevoelige plekken: bij de middenklasse en bij onze toekomst. De werkende middenklasse wordt zwaar belast door de BTW-maatregelen, de afschaffing van de hypotheekrenteaftrek en ontsnapt maar ternauwernood aan die mismaakte half-inkomensafhankelijke zorgpremie. En de werkende Nederlander van de toekomst betaalt nu ook alvast mee in de vorm van het rentedragend sociaal leenstelsel voor studenten.

Dia8

De overheid waagt het niet alleen om op deze gevoelige en misschien zelfs onverstandige plekken te bezuinigen, ze doet dit voor wat betreft een van de twee coalitiepartners in directe tegenspraak tot gedane verkiezingsbeloften. Je kan bijna niet anders dan concluderen dat de overheid ofwel wanhopig is, ofwel al haar respect voor het electoraat compleet verloren heeft.

Of allebei, dat kan natuurlijk ook.

Kort samengevat ontneemt onze overheid ons tegen onze electorale wensen in via verhoogde belastingen en verdere bezuinigen geld dat ze nodig heeft om de tekorten die zijn veroorzaakt door het steunen van financiële instituten aan te zuiveren. Ze doet dat zonder dat dezelfde financiële instituten worden gedwongen de verantwoordelijkheid van de crisis te dragen of hun crisis-veroorzakende praktijken te veranderen. De overheid doet dit bovendien ook nog eens tegen een achtergrond waarin ze het voor institutionele belastingontduikers, zeg maar de banken, het grootbedrijf en multimiljonairs, mogelijk maakt om de-facto geen belasting te betalen, niet in Nederland noch in de landen waarnaar wij exporteren en waar onze reële economie van afhankelijk is. Intussen staat ze toe dat wij samen met de burgers van de andere EU lidstaten via ondoorzichtige verdragen in Brussel niet alleen van onze welvaart worden beroofd maar uiteindelijk ook van de zeggenschap over ons eigen bestuur. Ten slotte beweert ze doodleuk dat dit allemaal voor ons eigen bestwil is.

Zo worden we allemaal Grieken.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s